Recensie: Natuur als misverstand, Jelle Reumer (red.)

recensie natuur als misverstand jelle reumerDe aanleiding om de bundel Natuur als misverstand samen te stellen was de tweehonderdste geboortedag van Henry David Thoreau, de wereldberoemde schrijver van natuurfilosofische boeken waarvan Walden de bekendste is. Thoreau inspireerde Nederlandse natuurbeschermers van het eerste uur als Jac. P. Thijsse, de grote redder van het Naardermeer. Deze bundel is de opmaat van een vertaling van een ander boek van Thoreau: Walking. Dit boek verschijnt in de loop van 2018.

 

 

 

 

Lees verder

Recensie: Dwalen in het Antropoceen, René ten Bos

Het antropoceen is een van de meest hippe onderwerpen in de filosofie. Het tijdperk waarin de mens een van de bepalende krachten is in de geologie, het klimaat en de oceanen. Het is een begrip dat bij de een een gevoel van onbehagen opwerkt, bij de ander de neiging in actie te komen, voor sommigen juist economische kansen oplevert en waar veel anderen helemaal aan voorbij leven. Denker des vaderlands René ten Bos verkent in zijn meeslepende boek Dwalen in het Antropoceen het begrip. En dan blijkt dat begripsvorming in dit geval behoorlijk lastig is, zo niet onmogelijk.

 

 

 

 

Lees verder

Recensie: Oedipus heerst, Sophocles

oedipusPas las ik ergens dat Sophocles misschien wel de belangrijkste Griekse tragicus was. Belangrijker nog dan Euripides en Aischylos. Zijn hele oeuvre bestond uit ongeveer 120 tragedies waarvan er helaas maar zeven bewaard zijn gebleven. Een van die zeven is de tragedie Oedipus heerst. De figuur Oedipus is vooral bekend geworden vanwege het vermeende Oedipus-complex, een term die door Sigmund Freud is gemunt. Jongens zouden tijdens hun ontwikkeling hun vader als rivaal gaan beschouwen en zich van hem willen ‘ontdoen’. De tragedie Oedipus heerst kun je beschouwen als Freuds inspiratiebron. Oedipus doodt in deze tragedie immers zijn eigen vader. Of Freud daarmee de tragedie recht doet, waag ik echter te betwijfelen. Oedipus doodt zijn vader namelijk in onwetendheid en had daarbij bepaald niet de intentie zich van zijn vader te ontdoen.

Het is een serieus stuk, dat Oedipus heerst. In het voorwoord schrijft vertaler Ben Schomakers dat de teksten van Sophocles werden gekenmerkt door ernst en dat men toentertijd (we spreken over een 500 jaar voor Christus) de ernst bepaald niet kon waarderen. Zelfs zijn collega Euripides kon die ernst nauwelijks verdragen. Dan weet je het alvast: het is bepaald geen komedie die je hier krijgt voorgeschoteld. Wel een tekst die je een paar millennia later nog altijd pakt en meesleurt naar de climax. Het is wel een wat bizar verhaal, maar ja, de wereldliteratuur kent wel meer bizarre verhalen.

In grote lijnen komt het verhaal van Oedipus heerst hier op neer:
Bij de geboorte van een koningskind in Thebe wordt voorspeld dat het kind zijn vader zal vermoorden. Dat zint de vader van het kind natuurlijk niet, en hij geeft een bediende opdracht het kind te doden. De bediende echter heeft een week hart en geeft het kind aan een herder van de kinderloze koning van Corinthe. Die het kinder laat het opgroeien als zijn eigen kind, Oedipus geheten. Op zijn achttiende ontdekt Oedipus dat hij een adoptiekind is en hij raadpleegt het orakel van Apollo wie zijn ouders dan wel mogen zijn. Antwoord krijgt hij niet, maar wel de hint dat hij zijn vader zal doden en bij zijn moeder nageslacht zal verwekken. Hij begint aan een zwerftocht en wanneer op zijn tocht een oude man hem dreigt te doden, slaat hij de oude dusdanig dat die het niet overleeft. De andere mannen van het escorte, op één na, overleven het ook niet. Oedipus trekt verder, doodt onderweg ook nog een Sfinx en komt in de stad Thebe terecht. Daar rouwt men om het verlies van de koning en is men tegelijkertijd blij omdat de stad verlost is van de Sfinx. Uit dankbaarheid voor het doden van die Sfinx wordt hij uitgeroepen tot koning over Thebe met Iocaste, de vrouw van de vorige koning, aan zijn zij.

Lees verder

Recensie: Heidegger en de mythe van de Joodse wereldsamenzwering, Peter Trawny

Martin Heidegger (1889-1976) was een van de grootste filosofen van de twintigste eeuw, zo niet de grootste. In 1927 maakte hij naam door de publicatie van Zijn en tijd, zijn meesterwerk waarin hij nadenkt over de betekenis van het ‘zijn’. Zijn betekenis voor talloze filosofen na hem is niet na te rekenen zo groot. Ik zal niet wagen dit filosofische hoogstandje een ‘natuurboek’ te noemen, maar wie als Heidegger nadenkt over ‘het zijn’, denkt niet alleen na over het menselijke ‘zijn’. Hij denkt ook na over het ‘zijn’ van bergen, dieren en minder tastbare fenomenen als ‘de ziel’ of ‘de geest’. Ik heb me zelf nooit gewaagd aan het lezen van ‘Zijn en tijd’. Wel kocht ik bij een antiquariaat ooit het boekje De landweg waarin Heidegger op mystieke wijze terugblikt op de jaren waarin hij als beginnend filosoof op een bankje aan een landweg gezeten allerlei filosofische teksten probeerde te ontcijferen. Landweg, eik en mens gaan met elkaar in gesprek, ik beschouw het maar als een vorm van natuurfilosofie. Ik kon en kan deze tekst wel waarderen.

Zo’n groot filosoof, zo veel invloed en toch omstreden. Hoe kan dat? Heidegger was een Duitser die, afgaande op zijn geboortejaar, tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog in de kracht van zijn (intellectuele) leven was. In die periode, in 1933, komt Hitler met zijn Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) aan de macht. Vanaf 1932 sympathiseerde Heidegger al met de nazi-beweging, vooral vanwege Hitlers ideaal van nationale verheffing. In 1933 wordt hij verkozen tot rector van de Universiteit van Freiburg (hij volgt een rector op die waarschijnlijk onder druk van de nazi-regering was afgetreden). Hij wordt zelfs lid van de NSDAP (waartoe hij niet verplicht is) en zal dat blijven tot het einde van de Tweede Wereldoorlog. Decennialang hebben filosofen en historici zich het hoofd gebroken hoe het toch kan dat zo’n groot filosoof (met enorme intellectuele vermogens) zo’n gruwelijke misstap kon begaan. Omdat Heidegger zich na de Tweede Wereldoorlog nooit heeft uitgelaten over die misstap of over de Shoah, is er nooit een echt afdoende verklaring gevonden.




Zelfs in het geruchtmakende interview door het Duitse weekblad Der Spiegel (in Nederland nog altijd beschikbaar onder de titel Alleen nog een God kan ons redden) ontweek Heidegger de verwijten tegen hem als het ging om zijn houding tegenover het nazi-regime. In datzelfde interview gaat hij ook in op de relatie tussen techniek en het ‘zijn’. Omdat techniek en natuur ook nu nog vaak op gespannen voet met elkaar staan deel ik een paar visionaire uitspraken van Heidegger met je:

‘Ik zeg, we weten nog niet hoe we aan het wezen van de techniek moeten beantwoorden.’

‘Alles functioneert. Dat is juist het beangstigende, dat het functioneert en dat het functioneren aanzet is tot steeds verder functioneren en dat de techniek de mens steeds meer van de aarde losrukt en ontwortelt. […] We hebben geen atoombom meer nodig, de ontworteling van de mens is er al. We hebben alleen nog maar zuiver technische verhoudingen. Dat is geen aarde meer, waarop de mens nu leeft.’

Verderop in dit artikel kom ik nog terug op deze uitspraken vanwege een opmerkelijke overeenkomst in het denken over techniek en Joden. Welnu, geen persoonlijke verklaringen dus van Heidegger waarom hij lid werd van de NSDAP en zich aldus presenteerde als een (actieve) nazisympathisant. Hij heeft wel ergens gesproken over ‘de grootste domheid in mijn leven’, maar dat was het dan wel.

Lees verder