Recensie: Griend, een bewogen eiland, Laura Grovers en Valérie Reijers

Griend, een onbewoond en beroemd vogeleiland in de Waddenzee. Onderzoek naar de natuurlijke dynamiek op het eiland resulteerde in het boek Griend, een bewogen eiland van Laura Grovers en Valérie Reijers. In hun boek vertellen ze het verhaal van dit wandelende eiland, en het verhaal van de grote sterns en drieteenstrandlopers. Het eiland blijkt een belangrijke rol te vervullen tijdens de trek van duizenden steltlopers en sterns. Sterker nog, dit piepkleine eiland vervult voor sommige steltlopers zelfs op wereldniveau een cruciale rol.

Een eiland als Griend maakt allerlei gevoelens los. De één komt er op adem vanwege de rust, de vrijheid en ongerepte natuur. Een ander voelt zich er naar vanwege de eenzaamheid, het ongemak en de barre omstandigheden. De meeste van de Waddeneilanden zijn bewoond. Het zijn zogenaamde barrière-eilanden die een ketting vormen in de Noordzee, van Noord-Holland tot in Denemarken. De zee stroomt via de gaten tussen alle Waddeneilanden het achterliggende estuarium binnen. De slikken, wadplaten en kwelders achter de eilanden zijn bijzonder rijk aan leven. Het rustige getijdengebied is een kraamkamer voor jonge vissen. En duizenden wadvogels vinden hier een gedekte tafel. De vraag is evenwel of Griend een eiland genoemd mag worden. Officieel moet een eiland minimaal 160 hectare groot zijn, zo lees ik. En Griend telt slechts 60 hectares. Griend is officieel dus een begroeide zandplaat. Een zandplaat die ooit bewoond was, maar dan moet je terug naar de 13e eeuw. De Norbertijner monniken hadden er toen zelfs een kloosterschool. Maar de kloosterschool werd vanwege het oprukkende water in de vroege 13e eeuw landinwaarts verplaatst. De Sint-Luciavloed sloeg vervolgens grote delen van het eiland af en niet alleen van het eiland. De Waddenzee brak open en kreeg zijn huidige vorm.

Gevaren op Griend

Aan het eind van de 19e eeuw vond er nog agrarische activiteit plaats in de vorm van oogsten van gras. Ook waren de sterns hun leven niet zeker. Hun eieren werden geraapt, en er ontstond een bizarre modegril: dooie vogels op dameshoeden. Grote sterns en visdieven werden massaal afgeschoten om in de behoefte te voorzien. In 1912 stelde de overheid twee vogelwachters op het eiland aan om de sterns te beschermen tegen de jacht. De aantallen visdieven en noordse sterns namen onmiddellijk toe. En een paar jaar later kwam er ook een kolonie grote sterns bij.

De aanleg van de Afsluitdijk bracht het eiland echter in gevaar. Het eiland werd vaker en dieper overstroomd door de veranderde getijdenwerking. Ik lees dat zelfs nu, bijna honderd jaar later, de sedimentbalans nog altijd is verstoord. Dan besef je welke enorme gevolgen menselijk handelen heeft op de dynamiek in dit soort natuurgebieden. Sindsdien wordt het eiland uit alle macht beschermd, maar alle inspanningen ten spijt, de beschermende maatregelen hebben een tijdelijke werking. Hoeveel zand er ook wordt aangebracht, het spoelt en waait na verloop van tijd weer weg en dan heeft het eiland weer behoefte aan een nieuwe zandsuppletie.

recensie griend een bewogen eiland laura grovers

Iconische broedvogels

Griend herbergt een aantal iconische broedvogels zoals daar zijn de grote stern, visdief, noordse stern, kokmeeuw, zilvermeeuw, kleine mantelmeeuw, eidereend, bergeend, scholekster en sinds 2009 ook de lepelaar. Helaas blijkt het met een aantal van deze broedvogels niet goed te gaan. Hun aantallen nemen af en het broedsucces is bijzonder laag. De onderzoekers deden (en doen) uitgebreid onderzoek naar deze vogels. Het onderzoek gaat zelfs zover dat de uitwerpselen van grote sterns worden onderzocht op gehoorsteentjes van vissen. De grootte van deze zogenaamde otolieten correspondeert met de grootte van de vissen. Zelfs de kaken van zagers (een prachtige roofworm) blijken nog uit de poep te destilleren. En zo kon het dieet van de grote stern met uiterste precisie in kaart worden gebracht. Zandspiering en haring vormen de hoofdmoot van het voedsel. Sprot en zagers in mindere mate.

Belangrijk tijdens de najaarstrek

Maar ook tijdens de najaarstrek vervult Griend een belangrijke functie, maar dan voor trekvogels als drieteenstrandloper en kanoet. Drieteenstrandlopers broeden op Groenland en in Canada en vliegen na het broedseizoen in één keer de oceaan over om dan in de Waddenzee te belanden en dus ook op Griend. Je kunt ze daar vanaf augustus zien. Er blijken twee groepen drieteenstrandlopers te bestaan. Een groep die doorvliegt naar Afrika. Deze groep doet de Waddenzee aan om zich vet te eten om de lange reis naar Afrika te kunnen maken. De andere groep overwintert langs Europese kusten. En dat herken ik, want ik kom de drietenen in de winter tegen op de Brouwersdam en langs de Zuidpier bij IJmuiden. In het voorjaar kunnen zich tienduizenden drietenen op Griend bevinden! Het lijkt er zelfs op dat Griend een cruciale rol vervult in het in standhouden van de populatie drieteenstrandlopers. Het lijkt erop dat dit tankstation steeds meer voedsel aanvoert voor de drieteenstrandlopers. Door opwarming van het klimaat valt de garnalenpiek gemiddeld twaalf dagen eerder dan voorheen en valt daarmee nu precies samen met de voorjaarstrek van drietenen. En laten garnalen nu net een belangrijke voedselbron te zijn voor deze leuke steltlopers!

Hoe te beheren

Zo’n belangrijke functie die het eiland vervult, dan ontstaat als vanzelf de vraag hoe het eiland beheerd moet worden. Moet het wel beheerd worden, of kunnen we het niet beter aan de natuur overlaten? Maar wie een eiland als Griend wil beschermen, die moet wel weten hoe dit het beste kan worden aangepakt. Welke sturende processen zijn er in het ecosysteem? En hoe verhouden zich alle organismen ten opzichte van elkaar? Zo bezien zal het onderzoek in de Waddenzee en op Griend in het bijzonder een altijd-durend karakter hebben.

Belangrijk op wereldniveau

Ik heb het boek Griend, een bewogen eiland met een zekere leergierigheid gelezen. De hoofdstukken met historische gegevens vind ik al heel interessant, maar als niet-bioloog vind ik het juist zo bijzonder om te lezen over de processen, al dan niet natuurlijk, die het eiland zo belangrijk maken voor een groot aantal wadvogels. Dat zal ook vast te maken hebben met mijn Zeeuwse afkomst. Een getijdengebied als de Waddenzee fascineert me enorm. Alles in dit boek onderstreept maar weer eens hoe belangrijk de Waddenzee is op wereldniveau voor talloze vogels. Ik wist wel dat voor een aantal soorten de Waddenzee belangrijk is, maar dat dit getijdengebied van zo’n groot belang is, dat wist ik niet. De Waddenzee blijkt voor sommige vogelpopulaties simpelweg van levensbelang te zijn. Zonder de Waddenzee zouden die populaties enorm in aantal afnemen. Denk aan de drieteenstrandloper. Dat piepkleine eilandje Griend, dat ook nog eens vervaarlijk door de Waddenzee wandelt, blijkt zowaar van enorm belang te zijn voor wadvogels. Alle reden om de Waddenzee danig te beschermen en om de natuurlijke dynamiek en rijkdommen te koesteren en te beschermen. Dat maakte het lezen van dit fraai vormgegeven boek wel duidelijk.

Griend. Een bewogen eiland / Laura Grovers en Valérie Reijers / KNNV Uitgeverij / als paperback

Verwelkom nieuw leven in jouw tuin dit broedseizoen!