Recensie: Fascinerende fossielen, Bram Langeveld

Fossielen, ik ben heel wat keren op zoek gegaan naar fossielen op de Maasvlakte 2, één van de beste plaatsen in Nederland om fossielen te vinden. Dat bevestigt Bram Langeveld, conservator van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam en gefascineerd door de paleontologie. Ik las dan ook met bijzonder veel interesse zijn boek Fascinerende fossielen, een boek over fossielen zoeken in Nederland.

Centraal in Fascinerende fossielen staan vijftig bijzondere fossielen die in ons land gevonden zijn. Te beginnen met de alleroudste, een stukje buizenzandsteen van ongeveer 530 miljoen jaar oud. Met dat kleine stukje sporenfossiel (de buisjes blijken de gangen te zijn die worden ongeveer een half miljard jaar geleden groeven in de zeebodem), begint de geologische klok te lopen, een klok die stopt met een stukje bot van de uitgestorven reuzenalk, waarbij de auteur aantekent dat dit bot officieel geen fossielen geheten mag worden, omdat het nog niet oud genoeg is. En daartussen dus 48 andere fossielen die laten zien welke bijzondere organismen er in voorbij geologische tijden in ons land hebben geleefd. Fossielen die bovendien laten zien welke tocht ons land door de tijden heen over de wereld heeft gemaakt.

Want die tocht was voor mij ook een verrassende ontdekking! Vertel iemand dat Nederland ooit op het zuidelijk halfrond lag, en diegene zal je waarschijnlijk vol ongeloof aanstaren. Dat overkwam mij ook toen ik dit las. Nederland lag ongeveer een half miljard jaar geleden namelijk op de plaats waar nu Vuurland ligt, het meest zuidelijke puntje van Zuid-Amerika. Door de platentektoniek verplaatste het stukje land dat nu Nederland wordt genoemd zich wat verder de Atlantische Oceaan in, richting het oosten, vervolgens begon het aan zijn tocht naar het noorden om via (ik schat in) het huidige Colombia naar Marokko over te steken richting het huidige Turkije om via Zuid-Frankrijk op zijn huidige rustplaats te belanden, namelijk ons kikkerlandje aan de Noordzee. Ook de continenten zijn voortdurend in beweging, hoewel heel langzaam, en dat blijkt. Dat heeft als consequentie dat in het geologische verleden Nederland ‘elk denkbaar klimaat heeft doorgemaakt: van tropisch tot arctisch en van zeiknat tot kurkdroog.’ En dat verklaart waarom er zo’n rijke diversiteit aan fossielen is gevonden. Zij het dat sommige fossielen niet meer dan één keer in ons land zijn aangetroffen en dat die soms door rivieren of landijs van ver zijn aangevoerd.

recensie Fascinerende fossielen bram langeveld

In de inleidende hoofdstukken lees je nog veel meer over fossielen in ons land, en het zoeken ernaar. Veel mensen blijken zich bezig te houden met het zoeken naar fossielen en dat is maar goed ook! De vondst van een fossielen is vaak ook de redding van het fossiel. Anders zou het langzaam zijn verkruimeld onder invloed van wind, regen, vorst of het gewicht van een bulldozer. Zoals de man met wandelstok op pagina 37 tijdens een storm de Zandmotor bij Ter Heijde afstruint op zoek naar fossielen, zo ging ik op een stormdag met mijn oudste dochter op zoek naar fossielen op de Maasvlakte 2. Een andere fossielenzoeker was ons voor en omdat hij linksaf sloeg, gingen wij rechtsaf, wandelend langs de vloedlijn. Na een paar honderd meter raapte mijn dochter een grote steen op, maar het was geen steen, het was de puntgave kies van een wolharige mammoet! U zult snappen: toen was er geen houden meer aan en was ik veel vaker op het strand te vinden met de nodige vondsten tot gevolg die ik trouw op de website Oervondstchecker plaatste. Later ging ik haaientanden zoeken op het befaamde strand bij Cadzand. Ook ik kocht een paar zeefjes en toen ik ontdekte dat diepere zandlagen meer kans op succes boden, kocht ik er nog een paar stevige scheppen bij ook. Het resulteerde in een pot met een flinke laag tanden van oerhaaien en oerroggen.

Een stukje uit de eeuwigheid. Zo ongeveer luidt mijn kernachtige omschrijving van wat voor mij een fossiel is. Wel liefst een fossiel dat ik zelf gevonden heb. In één van de inleidende hoofdstukken beeldt de auteur de 33 vindplaatsen van de 50 fossielen in het boek af. Van Zuid-Limburg naar Cadzand en Westerschelde, van Noordzee naar Groningen en Winterwijk, in alle delen van ons land kun je fossielen vinden, hoewel je soms wel heel diep de bodem in moet gaan wil je er één op het spoor komen.

Vijftig fossielen die in ons land gevonden zijn. Ze lezen als vijftig vensters over ons geologische verleden. Natuurlijk worden de fossielen afgebeeld met duidelijke foto’s. Wat mij erg aanspreekt is dat de auteur bij elk fossiel aangeeft hoe het organisme dat verband houdt met het fossiel ooit leefde. Vervolgens gaat Bram Langeveld uitgebreid in op de herkomst van het fossiel, waar het gevonden is, hoe het in ons land terecht gekomen is en nog veel meer aspecten die verband houden met het fossiel en het ooit-nog-levende organisme.

Welke van de vijftig fossielen spreken mij het meest aan? Ik begin met het allereerste fossiel, het hierboven al genoemde stukje buizenzandsteen met de sporen van wormpjes. Ik vind het fascinerend om te beseffen dat de zeebodem een half miljard geleden ook al bevolkt werd door wormen. Mijn eerste bijbaan was het steken van zeepieren voor de sportvisserij. Ik heb dus ook wel iets met zeewormen, ook met oeroude.

Het stukje zeelelie dat op Marker Wadden werd gevonden, spreekt mij ook bijzonder aan. Ze lijken op planten, maar het zijn dieren. Waarschijnlijk is dit stukje fossiel aangevoerd door de Rijn of door landijs uit het noorden. Ik moet het oeroude natuursteen in onze gang ook nog eens goed moeten inspecteren, het zou goed kunnen dat dit gitzwarte gesteente ook stukken zeelelie bevatten.

De fossielenjager in mij werd weer wakker (ik ben nu meer met vogels kijken bezig dan met fossielen zoeken) toen ik las over het belemnietenkerkhof in de Kalksteen van Vijlen bij Beutenaken in Limburg. Een belemniet is een verre verwant van de pijlinktvis en daar in Limburg is het kalksteen over een enorm oppervlak vergeven van de belemnieten, soms wel 200 per vierkante meter! Ik denk dat ik binnenkort eens ga vogels kijken in dat stukje Limburg en om dan ook op zoek te gaan naar de opvallende punten in het kalksteen.

Het stukje hadrodaurus, een planten-etende dino met eendensnavelbek, vind ik ook bijzonder. Het is één van de weinige dinosaurussen die in Nederland hebben geleefd. Ook de tand van de adelaarsrog spreekt me aan, die herken ik uit mijn collectie haaien- en roggentanden uit Cadzand. En wat te denken van het stukje oerwalvis dat in de Sint-Pietersberg werd gevonden? De fossielen in de Westerschelde vind ik ook fascinerend, te meer daar die gevonden kunnen worden op De Kaloot, een strand bij Borssele. Daar ben ik regelmatig te vinden. Een extra reden om eens een speurtocht te gaan maken over dit strand. En tot slot noem ik nog de kiezen van het reuzenhert. Ik moet mijn verzameling er weer eens op naslaan, maar volgens mij heb ik er minstens één op de Maasvlakte 2 gevonden.

Fascinerende fossielen van Bram Langeveld vind ik een heel leerzaam boek. De inhoud is verrassend. Niet alleen omdat ik las over allerhande mij onbekende fossielen, maar ook en zeker omdat ik het verhaal las van mij welbekende fossielen. De verhalen over de fossielen zijn ook nog eens heel aantrekkelijk geschreven en eindigen vaak met een minzame grap of een leuk statement. De verhaaltjes over de nog levende organismen die uiteindelijk voor de eeuwigheid zijn gestold, zetten het fossiel in zijn context. En de uitgebreide beschrijvingen gaan dieper in op de herkomst en de vindplaats van het fossiel. Het boek is bovendien fraai vormgegeven als hardcover. En talloze kleurenfoto’s brengen de fossielen haast weer tot leven.

Ben je een fossielenzoeker. Wil je fossielen gaan zoeken en weet je niet waar je moet beginnen. Ben je geïnteresseerd in de oergeschiedenis van Nederland? Dan zou ik dit boek zeker gaan lezen. Het heeft me van begin tot eind geboeid.

Fascinerende fossielen / Bram Langeveld / KNNV Uitgeverij / als hardcover