Recensie: Een leven op onze planeet, David Attenborough

David Attenborough kennen we allemaal van de indrukwekkende natuurseries die hij maakte. Series als Planet Earth, The Blue Earth en Deep Blue. Nu is hij 94 jaar oud en maakt hij in zijn autobiografische boek Een leven op onze planeet de balans op van de belangrijkste momenten in zijn leven als filmmaker en van de huidige staat van de aarde. Hij blikt terug op het verleden en denkt na over de toekomst. Een alarmerend én een hoopvol boek in één. En ook heel prettig: het leest als een trein.

Vakantiehuis midden in de natuur

Op Natuurhuisje.nl vind je vakantiehuisjes midden in de natuur, in Nederland en ver daarbuiten. Je geniet van de stilte en vooral: van de natuur!

Wie 94 jaar in het verleden kan terugblikken, heeft veel te vergelijken. Het verwondert denk ik niet dat het natuurhart van David Attenborough bloedt. Zoveel verwoestingen die de mens op onze planeet heeft verricht. En aan die verwoestingen komt voorlopig geen einde. Het stemt droevig. De beknopte statistieken boven de hoofdstukken in Deel 1 spreken boekdelen. In 1937 bestond de wereldbevolking uit 2,3 miljard zielen. Het percentage wilde natuur op aarde was 66% en de lucht was nog heel schoon: 280 koolstof ppm (hoe ik de zwevende 2 toevoeg achter de m weet ik niet). In 2020 is de wereldbevolking gegroeid naar 7,8 miljard mensen, bevat de atmosfeer 415 ppm en is het percentage wilde natuur gedaald naar 35% van het totale aardoppervlakte. Een negatieve tendens die niet kan verhullen dat wij mensen onze hulpbronnen in rap tempo aan het opmaken zijn. Met rampzalige gevolgen voor onszelf én voor de natuur. Landbouwgronden verzuren en raken onvruchtbaar. Zeeën en oceanen zijn overbevist en worden leger en leger. De lucht bevat meer koolstof dan ooit tevoren. En de zesde massale uitstervingsgolf is in gang gezet. Dieren- en plantensoorten die in de toekomst wel eens van levensbelang kunnen zijn voor de mens, verdwijnen. Grote stukken regenwoud worden ingeruild voor eentonige soja-plantages waardoor de klimaatverandering nog sneller verloopt. Zet de negatieve lijn zich voort, dan zal de 21e eeuw er eentje zijn van toenemende sociale en economische spanningen.

Het verhaal van Pripyat

David Attenborough zet Een leven op onze planeet in met een metafoor: het verhaal van Pripyat, een stad in Oekraïne. Een plaats van pure wanhoop. De bevolking heeft de stad halsoverkop verlaten. Het leven kwam er abrupt tot stilstand. Nu staan gebouwen op instorten. Het meubilair dat is achtergelaten rot langzaam weg. Hier heeft de mens alles wat hem dierbaar was opgeofferd aan een zelfgecreëerde en ontembare macht: kernenergie. Pripyat ligt onder de rook van reactor nummer 4 van de kerncentrale Tsjernobyl. Die geschiedenis kennen we allemaal. Het gebied om de centrale is tot verboden gebied verklaard. Maar ondanks de ellende heeft deze geschiedenis een hoopvolle keerzijde: de natuur kreeg er weer vrij spel. En nu neemt het groen het stadje weer in bezit. Zeldzame dieren vinden er een veilig leefgebied. Waar de mens moet wijken voor hogere machten, al dan niet zelf gecreëerd, daar neemt de natuur het langzaam maar zeker weer over.

Recensie Een leven op onze planeet David Attenborough

Maar in het eerste deel schets David Attenborough een indringend beeld van de huidige staat van onze aarde. Die is ronduit belabberd. En alle indicatoren staan op rood. Oceaanverzuring, chemische vervuiling, landbeslag door de mens, verlies van biodiversiteit, luchtvervuiling en de afbraak van de ozonlaag. Al deze indicatoren nemen in negatieve zin toe, wat onvermijdelijk negatieve gevolgen heeft voor de kwaliteit van ons drinkwater, ons voedsel, onze gezondheid en voor een vreedzame en rechtvaardige samenleving, om slechts een paar zaken te noemen. Wie deze indicatoren bijeenbrengt in één model, David Attenborough hanteert het zogenaamde donutmodel, die ziet in één oogopslag dat de problemen enorm zijn. Het werd me koud om het hart toen tot me door drong welke impact dit allemaal zal hebben op mijn eigen leven, maar vooral op dat van onze kinderen. Het tweede deel is slechts kort, maar de blik in de toekomst levert een schril beeld op. En nu ben ik ook graag iemand die zijn kop in het zand steekt en problemen negeert, maar ik kan niet anders dan erkennen dat Attenborough geen slag in de lucht maakt. Er liggen stevige analyses ten grondslag aan zijn visie.

Gelukkig is er ook nog een derde deel. Hoe we de negatieve tendens tijdig kunnen keren. Voor de volle honderd procent gaat dat niet lukken. Maar misschien nog wel op een wijze die de gevolgen beheersbaar houdt. Maar dan moet de mensheid wel een gezamenlijk front vormen.

De wereld opnieuw wild maken

Het belangrijkste dat moet gebeuren is volgens David Attenborough het opnieuw wild maken van de wereld. Dit met het oog op de opslag van koolstof en het behoudt van de biodiversiteit op aarde. Opdat de kwaliteit van klimaat, gezondheid en voedselvoorziening gewaarborgd blijven. De zeeën opnieuw wild maken, heeft als effect dat visbestanden weer herstellen. Belangrijk voor een wereldbevolking die nog vele decennia lang zal groeien. Het vergt een andere kijk op welvaart en welzijn. Het vergt het hanteren van andere economische indicatoren. Niet langer is groei het hoofdoel, maar welzijn. Ik ben geneigd om het als wens denken te beschouwen, maar Attenborough laat zien dat landen als Costa Rica en Nieuw-Zeeland recent hun economische uitgangspunten hebben aangepast. En met succes. En er zijn meer landen die met succes een begin hebben gemaakt met omzetting van hun beleid.

Er is een omslag in denken op alle niveaus noodzakelijk om klimaat, zee, land en biodiversiteit te redden. Minder of geen vlees meer consumeren. Andere vormen van landbouw, wildernisboerderijen bijvoorbeeld. Natuurinclusief denken en handelen, kortom. Door politiek, bedrijfsleven en burgers.

Nuchtere analyses en hoopvolle oplossingen

Een leven op onze planeet van de begaafde en meesterlijke schrijver David Attenborough leest als een trein. De probleemanalyse verontrust. De te verwachten negatieve gevolgen van de problemen verontrusten nog meer. Ik ben geneigd om het persoonlijk te maken: is dit het toekomstbeeld dat ik ambieer? Kunnen we dat onze kinderen en mogelijke kleinkinderen aandoen? En dan ga ik nog voorbij aan de dieren en planten die massaal het loodje leggen. De oplossingen die Attenborough aandraagt getuigen van een optimistische geest. De oude meester heeft vertrouwen in de technische vermogens van de mens. Ik hoop dat zijn optimisme werkelijkheid wordt, maar eerlijk gezegd moet ik bekennen dat ik iets minder optimistisch ben. Zoveel verschillende belangen op mondiaal niveau. Zoveel gevestigde belangen van grote ondernemingen. Schuldbergen die helaas niet in hetzelfde tempo verdwijnen als de ijsbergen op de polen.

Ik zie alles en iedereen nog niet op één lijn komen, met ontwrichting op mondiale schaal tot gevolg. Zie de Nederlandse boeren die te hoop lopen tegen een omslag naar duurzaam ondernemen. Zie multinationals als Shell en Bayer die hun vervuilende activiteiten koste wat kost willen continueren. De mantra People, Planet, Prosperity lijkt aan deze giga-ondernemingen niet besteed. Ondertussen hoop ik dat huidige generaties de uitdaging zullen aangaan. Oplossingen bedenken voor de problemen die wij zelf hebben gecreëerd. Oplossingen bedenken die de kwaliteit van het leven op aarde verbeteren. De oude Attenborough geeft een welkome aanzet. Hij is nuchter in zijn analyses, hoopvol bij het bedenken van oplossingen en gespeend van al te revolutionaire ideeën en voorstellen.

Een leven op onze planeet is een buitengewoon inspirerend boek dat mij de afgelopen dagen de nodige stof tot nadenken heeft opgeleverd. En dat nadenken blijft nog wel even aan de gang, dat is zeker.

Een leven op onze planeet / David Attenborough / Luitingh-Sijthoff / als hardcover en e-book

Mijn tips voor natuurbeleving

Zo beleef je de natuur nog intenser!

(héél véél keuze, in nagenoeg heel Europa!)

(voor elk budget de drie beste opties)

(voor elk budget een paar opties)

(per provincie gesorteerd)

(aantrekkelijke planten voor vogels, vlinders en andere insecten)

(lees hier mijn tips om spechten, mezen en roofvogels naar je tuin te lokken)

(mijn persoonlijke top tien)